این مطلب به بررسی اثر اجرای سازوکار تعدیل کربن در مرز اتحادیه اروپا یا CBAM بر صنعت آهن و فولاد مالزی میپردازد؛ سیاستی که از سال ۲۰۲۶ میتواند هزینهای نزدیک به یک میلیارد رینگیت برای صادرکنندگان فولاد این کشور ایجاد کند و مسیر رقابت در بازار اروپا را برای صنایع کربنبر تغییر دهد.
اجرای سازوکار تعدیل کربن در مرز اتحادیه اروپا یا EU-CBAM قرار است از سال ۲۰۲۶ وارد مرحله جدیتری شود و همین موضوع، نگرانی تازهای برای صنایع انرژیبر کشورهای صادرکننده به اروپا ایجاد کرده است. برآوردهای جدید نشان میدهد صنعت آهن و فولاد مالزی تنها در سال ۲۰۲۶ ممکن است با هزینهای حدود ۹۷۰.۷ میلیون رینگیت مالزی روبهرو شود؛ رقمی قابل توجه که میتواند بر قیمت تمامشده، سودآوری و توان رقابتی صادرکنندگان مالزیایی در بازار اروپا اثر مستقیم بگذارد. انتظار میرود این هزینه در سالهای بعد، همزمان با سختگیرانهتر شدن تعهدات CBAM، روندی افزایشی داشته باشد.
براساس مطالعه انجامشده توسط مؤسسه فولاد مالزی، صنعت فولاد این کشور یکی از بخشهایی است که بیشترین مواجهه را با این سیاست جدید اتحادیه اروپا خواهد داشت. دلیل اصلی این موضوع، شدت بالای انتشار کربن در فرآیند تولید فولاد و همچنین سهم قابل توجه بازار اروپا در صادرات آهن و فولاد مالزی است. تولید فولاد معمولاً به مصرف بالای انرژی و استفاده از سوختهای فسیلی وابسته است و به همین دلیل، در سیاستهای اقلیمی جدید اروپا در گروه صنایع پرریسک قرار میگیرد.
وزارت سرمایهگذاری، تجارت و صنعت مالزی یا MITI اعلام کرده است که CBAM را صرفاً یک تهدید تجاری نمیداند. از نگاه این وزارتخانه، این سیاست میتواند فرصتی برای بازطراحی صنعت فولاد مالزی باشد؛ بهگونهای که تولیدکنندگان این کشور به سمت فناوریهای کمکربن، افزایش بهرهوری انرژی و استفاده بیشتر از انرژیهای تجدیدپذیر حرکت کنند. به بیان سادهتر، اگرچه CBAM در کوتاهمدت هزینهزا است، اما میتواند در بلندمدت باعث نوسازی صنعت فولاد مالزی و افزایش رقابتپذیری آن شود.
CBAM چیست و چرا برای فولاد اهمیت دارد؟
سازوکار تعدیل کربن در مرز اتحادیه اروپا ابزاری است که هدف آن جلوگیری از «نشت کربن» است؛ یعنی وضعیتی که در آن شرکتها برای فرار از مقررات سختگیرانه زیستمحیطی اروپا، تولید خود را به کشورهایی با قوانین آسانتر منتقل میکنند. در چارچوب CBAM، واردکنندگان برخی کالاهای کربنبر باید هزینهای متناسب با میزان انتشار کربن نهفته در محصول وارداتی پرداخت کنند. آهن و فولاد، آلومینیوم، سیمان، کود، برق و برخی محصولات دیگر از جمله گروههای کالایی مشمول این سازوکار هستند.
برای صنعت فولاد، اهمیت CBAM بسیار بالاست؛ زیرا فولاد یکی از کربنبرترین صنایع جهان محسوب میشود. از استخراج مواد اولیه و تولید آهن اسفنجی گرفته تا ذوب، نورد و حملونقل، هر مرحله میتواند انتشار قابل توجهی ایجاد کند. بنابراین، اگر تولیدکنندهای نتواند میزان انتشار واقعی محصولات خود را دقیق و قابل تأیید گزارش کند، ممکن است با هزینههای بالاتری در زمان ورود کالا به بازار اروپا مواجه شود. همین مسئله باعث شده که موضوع اندازهگیری و گزارشدهی انتشار کربن به یکی از اولویتهای اصلی صنایع صادراتی تبدیل شود.
سهم اروپا از صادرات فولاد مالزی
اهمیت این موضوع برای مالزی زمانی روشنتر میشود که به آمار صادرات فولاد این کشور نگاه کنیم. مالزی در سال ۲۰۲۵ حدود ۶ میلیون تن آهن و فولاد به بازارهای جهانی صادر کرده که ارزش آن تقریباً ۲۴ میلیارد رینگیت بوده است. از این میزان، حدود ۷۵۲ هزار تن به ارزش ۳.۲۳ میلیارد رینگیت به بازار اتحادیه اروپا صادر شده است. به این ترتیب، اروپا حدود ۱۲.۵ درصد از حجم صادرات و نزدیک به ۱۳ درصد از ارزش صادرات آهن و فولاد مالزی را به خود اختصاص داده است.
این ارقام نشان میدهد که بازار اروپا برای صنعت فولاد مالزی یک مقصد فرعی و کماهمیت نیست، بلکه بخشی جدی از سبد صادراتی این کشور محسوب میشود. بنابراین، افزایش هزینه کربن میتواند به سرعت بر حاشیه سود تولیدکنندگان اثر بگذارد. اگر شرکتهای مالزیایی نتوانند شدت انتشار خود را کاهش دهند یا دادههای قابل راستیآزمایی ارائه کنند، ممکن است در برابر رقبایی که فولاد کمکربنتری تولید میکنند، بخشی از جایگاه خود را در اروپا از دست بدهند.
تمرکز مالزی بر سیستم MRV
دولت مالزی برای کاهش ریسکهای ناشی از CBAM، مجموعهای از اقدامات هماهنگ میان وزارتخانهها و نهادهای مرتبط را آغاز کرده است. یکی از مهمترین این اقدامات، توسعه سیستم اندازهگیری، گزارشدهی و راستیآزمایی انتشار کربن یا MRV است. این سیستم به تولیدکنندگان کمک میکند تا میزان واقعی انتشار کربن در محصولات خود را با دادههای دقیق، معتبر و قابل تأیید ثبت و ارائه کنند.
اهمیت MRV در این است که CBAM فقط به عدد کلی تولید یا صادرات نگاه نمیکند، بلکه میزان انتشار نهفته در هر محصول اهمیت دارد. اگر یک شرکت بتواند ثابت کند فولاد تولیدیاش با انتشار کمتری تولید شده، ممکن است هزینه کربنی پایینتری پرداخت کند. در مقابل، نبود داده دقیق میتواند باعث شود محاسبات بر اساس مقادیر پیشفرض یا محافظهکارانه انجام شود که معمولاً به ضرر صادرکننده تمام میشود. به همین دلیل، MRV عملاً به ابزار دفاعی صنایع صادراتی در برابر هزینههای کربنی تبدیل شده است.
کربنزدایی صنعت فولاد؛ از تهدید تا فرصت
در کنار توسعه زیرساخت MRV، دولت مالزی برنامههایی برای افزایش بهرهوری انرژی، توسعه انرژیهای تجدیدپذیر و تسریع کربنزدایی صنعت آهن و فولاد در دستور کار قرار داده است. این اقدامات میتواند شامل بهینهسازی مصرف انرژی در کارخانهها، جایگزینی بخشی از سوختهای فسیلی با برق تجدیدپذیر، استفاده از فناوریهای نوین تولید فولاد و سرمایهگذاری در پروژههای کاهش انتشار باشد.
حمایتهای سیاستی و مالی دولت نیز نقش مهمی در این مسیر خواهد داشت. بسیاری از شرکتهای فولادی برای تغییر فناوری تولید یا کاهش شدت انتشار، نیازمند سرمایهگذاریهای سنگین هستند. بنابراین، اگر دولت بتواند مشوقهای مالی، تسهیلات سبز، چارچوبهای استاندارد و زیرساخت انرژی پاک را فراهم کند، صنایع مالزیایی شانس بیشتری برای حفظ سهم خود در بازار اروپا خواهند داشت. در واقع، CBAM میتواند فشار بیرونی لازم برای سرعت دادن به تحول سبز صنعت فولاد مالزی را ایجاد کند.
گفتوگو با اروپا و دغدغه کشورهای در حال توسعه
وزارت سرمایهگذاری، تجارت و صنعت مالزی اعلام کرده است که گفتوگوهای خود با اتحادیه اروپا را ادامه خواهد داد. هدف این مذاکرات آن است که در اجرای CBAM، شرایط کشورهای در حال توسعه نیز مورد توجه قرار گیرد و دسترسی محصولات مالزیایی به بازار اروپا به شکلی منصفانه حفظ شود. بسیاری از کشورهای در حال توسعه معتقدند که گذار به تولید کمکربن برای آنها هزینهبرتر است، زیرا دسترسی کمتری به فناوریهای پیشرفته، سرمایه ارزان و زیرساخت انرژی پاک دارند.
از این منظر، CBAM فقط یک سیاست زیستمحیطی نیست، بلکه به موضوع عدالت تجاری و اقلیمی نیز گره خورده است. اگر این سازوکار بدون در نظر گرفتن تفاوت ظرفیت کشورها اجرا شود، ممکن است فشار بیشتری بر صنایع کشورهای در حال توسعه وارد کند. به همین دلیل، کشورهایی مانند مالزی تلاش میکنند ضمن آمادهسازی صنایع خود، در سطح دیپلماتیک نیز برای اجرای منصفانهتر این مقررات رایزنی کنند.
جمعبندی
تحولات مالزی نشان میدهد که CBAM از یک مقررات زیستمحیطی صرف فراتر رفته و به یکی از عوامل تعیینکننده رقابتپذیری صنایع انرژیبر در تجارت جهانی تبدیل شده است. صنعت فولاد مالزی اکنون با دو مسیر روبهروست: یا باید هزینههای فزاینده کربن را بپذیرد و با کاهش حاشیه سود در بازار اروپا مواجه شود، یا با سرمایهگذاری در فناوریهای کمکربن، MRV، بهرهوری انرژی و انرژیهای تجدیدپذیر، جایگاه خود را در زنجیره تجارت سبز آینده حفظ کند.
در سالهای پیشرو، کشورهایی که سریعتر زیرساختهای اندازهگیری انتشار، مدیریت انرژی و کاهش کربن را توسعه دهند، با ریسک کمتری در بازار اروپا روبهرو خواهند شد. تجربه مالزی میتواند برای بسیاری از کشورهای صادرکننده مواد خام و محصولات صنعتی، از جمله تولیدکنندگان فولاد در آسیا و خاورمیانه، یک هشدار جدی باشد: قواعد تجارت جهانی در حال تغییر است و کربن به یکی از هزینههای اصلی صادرات تبدیل میشود.
منبع:
SME Magazine Asia به نقل از Bernama و وزارت سرمایهگذاری، تجارت و صنعت مالزی (MITI)